خانه / شاخه ها / اقتصاد و فرهنگ / کالاهای فرهنگی دنیای مدرن

کالاهای فرهنگی دنیای مدرن

جهانی شدن و گسترش وسایل ارتباط جمعی در سطح جهان به موضوع فرهنگ های قومی، ملی و جهانی و وضعیت آنها در آینده بیش از پیش اهمیت بخشیده است از یک سو نگاهی سطحی به افزایش مبادلات فرهنگی این نظر را قوت می بخشد که در آینده اشکال فرهنگی مختلط و جدیدی در فرایند جهانی شدن نمایان می شود، اما با نگاه عمیق تر به این مبادلات و پرده گشایی از جریان نابرابر کالاهای فرهنگی در جهان، که به شکلی یک سویه تحت سلطۀ شرکت های چند ملیتی و چند کشور غربی، است باید در انتظار غلبۀ فرهنگ مصرف گرایی غربی بر جهان بود. باتوجه به اهمیت این موضوع مقالۀ پیش رو که نویسنده کوشید است پیامدهای فرهنگی جهانی شدن و ابعاد آن را بررسی کند. در اینجا آورده شده است.

دورۀ معاصر را اغلب چرخشی فرهنگی تلقی می کنند. معانی، زبان، هویت و گسترش رسانه ها همگی موضوع هایی محوری تلقی می شوند که وضعیت جهانی و پست مدرن ما را نشان می دهند. این چرخش فرهنگی را می توان در این نظر فردریک جیمسون مشاهده کرد که امروزه حتی امر اقتصادی نیز به امر فرهنگی تبدیل شده است. روشن است که مباحث فرهنگی، محوری اند و در مباحث جهانی شدن مطرح می شوند. به عبارت دیگر، همان گونه که تاملینسون بیان کرده است: «جهانی شدن در کانون فرهنگ مدرن قرار دارد؛ هم چنان که فعالیت های فرهنگی در کانون جهانی شدن قرار دارند».

در دورۀ قبل از مدرن، جهانی شدن فرهنگ تا اندازۀ بسیاری به جهانی شدن ادیان ــ از جمله بودیسم، مسیحیت و اسلام ــ مربوط بود. در دورۀ مدرن، که از ویژگی های آن، روشنگری و رشد سریع سرمایه داری، صنعتی شدن و دموکراسی بود، جهانی شدن فرهنگ بیشتر با جنبش های ایدئولوژیک و سکولار ــ از جمله ناسیونالیسم، لیبرالیسم و سوسیالیسم ــ عجین شده است. امروزه مسئلۀ جهانی شدن فرهنگ، همان مسئلۀ تأثیر روزافزون مبادلات محصولات فرهنگی، قدرت صنایع فرهنگی، رواج و شیوع فرهنگ عامه پسند غرب و نتایج این موضوعات برای هویت است. در نتیجه، اگر بخواهیم فرایندهای معاصر را در جهانی شدن بفهمیم، بی درنگ در می یابیم که مفهوم «جهانی شدن» اغلب بدین مسئله اشاره می کند که اهمیت منطقه و کشورها، همچنین رابطۀ «طبیعی» فرهنگ با مناطق جغرافیایی و اجتماعی، از دست رفته است.

تولید فرهنگی و صنایع فرهنگی

کالاهای فرهنگی را می توان «کالاهای مصرفی ای تعریف کرد که ایده ها، نمادها و شیوه های زندگی را منتقل می کنند. آنها اطلاعاتی را دربارۀ هویت و فرهنگ ارائه می دهند و در ساختن هویت نقش دارند و بر فعالیت های فرهنگی تأثیر می گذارند». در دو یا سه دهۀ اخیر، انتشار جهانی کالاهای فرهنگی، مانند کالاهای ورزشی، بازی ها، هنرهای تجسمی، سینما، تلویزیون، مدها و… رشد بسیاری کرده است. حجم واردات و صادرات فرهنگی در بین سال های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰م، شش برابر شده و سطح تجارت در زمینۀ کالاهای فرهنگی بیش از ۳۸۷ میلیون دلار گشته؛ یعنی افزایش چهار برابری یافته است. تجارت جهانی در موسیقی به تنهایی از ۲۷ میلیون دلار در سال ۱۹۹۰م به ۳۸ میلیون دلار در ۱۹۹۸م افزایش یافته است. درکل می توان گفت که تجارت در زمینۀ کالاهای فرهنگی ۸/۲ درصد واردات کل کشورها در سال ۱۹۹۷م بوده است، همین رقم در سال ۱۹۸۰م، ۵/۲ درصد بود. افزون بر این، رشد صنایع فرهنگی ای که از حق کپی رایت برخوردار بودند در امریکا، انگلستان، چین، آلمان و فرانسه در خور توجه بوده است؛ بنابراین، به نظر بعضی از مفسران، تولید فرهنگی، که ابتدا جنبه ای فرعی در تجارت جهانی داشت، اکنون به امری اساسی و بنیادی تبدیل شده است. یکی از نشانه های مهم این رشد تبدیل شدن محصولات فرهنگی به بزرگ ترین کالای صادراتی امریکا در سال ۱۹۹۶م بوده است. همچنین اهمیتِ مصرف فرهنگی را می توان در میزان بالای هزینه هایی که خانوار به چنین کالاهایی اختصاص می دهند، حداقل در کشورهای شمال، مشاهده کرد: برای مثال، یونسکو ارزیابی کرده که هزینۀ خانورهای فرانسوی برای محصولات فرهنگی، به میزان ۵/۳ درصد درآمدشان است.

سیاست های تمرکززدایی در دهۀ ۱۹۹۰م و گسترش اطلاعات و فناوری های اطلاعات و ارتباطات در این رشد مؤثر بوده اند؛ برای مثال، تعداد کانال های تلویزیونی و تعداد کاربران اینترنت به شدّت افزایش یافته است؛ تعداد این کاربران از سی میلیون نفر در سال ۱۹۹۶م به ۵۰۸ میلیون نفر در ۲۰۰۲م رسیده است. چنین رشدی درخور توجه است؛ زیرا چنین رشدی در زمینۀ میزان استفاده کنندگان از رادیو ۳۸ سال، و برای کسانی که از تلویزیون استفاده می کردند سیزده سال طول کشید.

به نظر عده ای، از جمله مارشال مک لوهان در دهۀ ۱۹۶۰م، این فناوری های اطلاعات و ارتباطات، و حجم فزایندۀ مبادلات فرهنگی به معنای امکان به وجود آمدن «دهکدۀ جهانی» است. بدین دلیل است که مک لوهان گفته است: زمان بر محدودیت های مکان چیره گشته است. روایت خوش بینانه از این نظریه آن است که فناوری های جدید در زمینۀ اطلاعات و ارتباطات، و ادغام فرهنگی در سطح وسیع تر، به امکان هماهنگی و فهم جهانی بیشتر منجر می گردد. به نظر عده ای از نظریه پردازان منتقد، در قلمرو جهانی شدن فرهنگ، به جای مشاهدۀ دهکدۀ جهانی، بیشتر غارت فرهنگی را شاهدیم که به وسیلۀ کشورهای ثروتمند و قدرتمند رخ می دهد و تاوان و هزینۀ چنین غارتی بر دوش تودۀ عظیم و ناتوان است.

یکی از ویژگی های مهم تولید فرهنگی، تسلط و قدرت یافتن موضوعی است که صنایع فرهنگی نامیده می شود. صنایع فرهنگی عموماً نهادهایی تلقی می شوند که در تولید معنای اجتماعی، تبلیغات، بازاریابی، پخش، فیلم، انتشار، صنایع موسیقی، بازی های رایانه ای و… سهم تعیین کننده و بی واسطه ای دارند. اصطلاح «صنعت فرهنگ» را نظریه پردازان منتقد مکتب فرانکفورت مطرح کرده اند. در مدت اقامت آدورنو و هورکهایمر در امریکا، آنها به قدرت، گستره و نفوذ محصولات فرهنگی، که شرکت ها آنها را انتشار می دادند، پی بردند. برای آنها، صنعتی شدن فرهنگ، مصیبت بار بود. صنعت فرهنگ، فرهنگی نازل و سطحی را بر تودۀ وسیعی از مردم تحمیل می کند و آنها را در رابطه ای یک سویه قرار می دهد که ضد روشنگری است. آنها استدلال می کنند که مردم باید با نگاهی شکاکانه به انتخاب چنین محصولاتی دست زنند؛ زیرا رفتار مردم شبیه رفتار زندانی ای است که عاشق سلولش است؛ چون هیچ چیز دیگری برای عاشق شدن وجود ندارد.

به نظر نظریه پردازان مکتب فرانکفورت، صنعت فرهنگ به این معناست:

۱) اصالت فردی از دست می رود؛

۲) احساس نیاز به آثار هنری اصیل و درک آن کاهش می یابد؛

۳) به طور روزافزون تصور وجودِ امکان های دیگر ناممکن می شود؛

۴) عقاید، ذوق و رفتار نیز همگون می گردد.

اصطلاح صنعت فرهنگ بعدها در دهۀ ۱۹۶۰م به صنایع فرهنگی تبدیل شد تا به پیچیدگی هایی اشاره کند که در درون این صنایع وجود دارد، اما نگاه اجمالی به این صنایع فرهنگی، قدرت و گسترۀ آنها را نشان می دهد و مطالعه و بررسی این قدرت براساس تأکید اندیشمندان مکتب فرانکفورت سودمند خواهد بود؛ برای مثال، فقط پنج مؤسسۀ خبری جدید در غرب، ۸۰ درصد اخبار جهان را تولید می کنند. به طور کلی تر، ده شرکت چند ملیتی بزرگ، کنترل بخش عظیمی از تولید اطلاعات و برنامه های تفریحی را در سراسر جهان در اختیار دارند. این شرکت ها درآمدهای سالانۀ بسیار زیادی دارند.

بن بگدیکیان (۱۹۹۷م) در کتاب خود با نام «انحصار رسانه ها» این استدلال را مطرح کرده که قدرت تمرکزیافتۀ کنونی رسانه های همگانی به شدّت نگران کننده است. وی با نگاهی به بازار رسانه های گروهی در امریکا و تحلیل تعداد شرکت هایی که ۵۰ درصد سهام بازار را در روزنامه ها، مجلات، نشر کتاب و فیلم های سینمایی در اختیار دارند به این نتیجه رسیده که با گذشت زمان، شمار شرکت های کنترل کننده کاهش یافته و از پنجاه شرکت در سال ۱۹۸۴م به ۲۳ شرکت در سال ۱۹۹۰م، و شش شرکت در سال ۲۰۰۰م رسیده است.

به نظر نویسندۀ این کتاب، قدرت این کارتل ها به معنای تسلط و چیرگی بی سابقه در توزیع و محتوای محصولات فرهنگی است. همچنین این امر به معنای توانایی برای تسلط بر جامعه است؛ زیرا عمل رسانه به گونه ای است که به فهم و عمل انسان ها در جامعه جهت می دهد. به نظر نویسنده، چنین مسئله ای، برای دموکراسی خطرناک است. ایدئولوژی حاکم بر چنین شرکت هایی، کسب سود در بازار است و بدین ترتیب آگهی دهندگان اجازه می یابند محتوای رسانه ها را کنترل کنند. بدین ترتیب فقط اهداف تجاری اهمیت دارند (مثلاً کودکان صرفاً مخاطبانی در نظر گرفته می شوند که به غذاهای حاضری، لباس ها، و اسباب بازی ها علاقه مندند؛ نه به صورت کودکان که شهروندان مسئول آینده هستند).

بدین ترتیب، به نظر بعضی از منتقدان، نتیجۀ تمرکز قدرت و تأثیرگذاری این است که بسیاری از محصولات فرهنگی تابع تبلیغات می شوند و هدف دستیابی به حقیقت، دموکراسی، آزادی، برابری و فهم بین المللی فراموش یا نابود می گردد؛ برای مثال نوام چامسکی دربارۀ خبرها این گونه اظهارنظر کرده است: مطبوعاتی که به اشتباه مطبوعات آزاد نامیده شده اند در امریکا بیشتر به صورت ابزاری برای تبلیغات به نفع سودبرندگان از شرکت ها و نخبگان دولتی به کار می روند. ادوارد هرمن و چامسکی در کتاب «تولید محتوا» (۱۹۸۸م) نوعی مدل از فعالیت صنعت خبر ارائه می دهند که به برخی فیلترها وابسته است:

۱) اندازه، تمرکز و مالکیت رسانه ها. بسیاری از رسانه ها دارای روابط به هم پیوسته با صنایع دیگرند و برای مثال بر آنچه این صنایع را تحت پوشش قرار می دهند تأثیر می گذارند؛

۲) تبلیغات؛ یعنی اینکه منبع اصلی درآمد رسانه ها تبلیغات است و آگهی دهندگان دربارۀ محتوای خبرها و برنامه های دیگری که رسانه ها نمایش می دهند فشار ایجاد می کنند؛

۳) وابستگی رسانه ها به حکومت، تجارت و متخصصان؛ یعنی اینکه رسانه ها نباید این عوامل مهم را نادیده بگیرند؛

۴) انتقاد؛ یعنی میزان اعتراض صاحب منصبان و قدرتمندان تأثیر مهمی بر برنامه های رسانه ها دارد؛

۵) برنامه های ضد کمونیستی ( و در حال حاضر برنامه های ضد اسلامی)؛ یعنی اینکه رسانه ها برای اینکه بتوانند ایدئولوژی ملی را تبلیغ کنند برنامه هایی را تهیه می کنند که در مخالفت با ایدئولوژی های رقیب است. پس این فیلترها برای ایجاد نوعی از اخبار به کار می روند که درک افراد را براساس منافع قدرتمندان نسبت به جهان تحریف می کنند.

به طور خلاصه، استدلال بسیاری از نظریه پردازان منتقد این است که میزان، گستره و تمرکز این صنایع فرهنگی، برای دموکراسی، آزادی بیان، اصالت فرد و عدالت مصیبت بار است. در واقع، فقط چند شرکت قدرتمند هستند که بر بسیاری از آنچه مشاهده می کنیم کنترل دارند. این شرکت ها تمایل اندکی دارند تا اطلاعاتی را بیان کنند که با منافع آنها هماهنگی ندارد و محصولات فرهنگی نیز مروج صِرف برداشتی سیاسی اند که با علایق طبقۀ نخبگان همخوانی و سنخیت دارد. این امر به ترویج و عمومیت یافتن فرهنگ سطحی مصرف گرایی منجر می شود که نیازهای کاذب را پرورش می دهد، هم رنگی و تبعیت را پدید می آورد و توجه افراد عادی را از مباحث مهم به سمت مسائلی منحرف می کند که سطحی و پیش پاافتاده هستند.

امپریالیسم فرهنگی

همان گونه که خاطرنشان شد، صنایع فرهنگی طی دو، سه دهۀ اخیر از قدرت و تسلط بیشتری برخوردار شده است. یکی از ویژگی های مهم این صنایع فرهنگی تعلق داشتن بیشترین میزان آنها به چند کشور، از جمله امریکا، انگلستان، آلمان و فرانسه، است. یکی از تفسیرهایی که دربارۀ جهانی شدن فرهنگی مطرح می شود و هماهنگ با اندیشه های آدورنو و هورکهایمر است بسیاری از محصولات فرهنگی را در حال حاضر امپریالیسم فرهنگی تلقی می کند.

امروزه به طور گسترده اعتقاد بر این است که جهانی شدن فرهنگ به فهم جهانی بیشتر می انجامد. جهانی شدن فرهنگ، افراد را از تفاوت ها آگاه می سازد، به غنی شدن پیوندهای فرهنگی منجر می شود و حتی ممکن است احتمال تضاد و سوء فهم های فرهنگی را کاهش دهد. عده ای استدلال می کنند که فرهنگ جهانی جدیدی در این فرایند پدید خواهد آمد. این امر می تواند به اضمحلال فعالیت ها و ارزش های فرهنگی خاص منجر گردد، اما ضرورتی ندارد که به خاطر این مسئله تأسف بخوریم. از یک سو، کسانی که به رویکرد نظریۀ نوسازی معتقدند می توانند استدلال کنند که اضمحلال سنت و جهانی شدن فرهنگ با محوریت غرب به تعمیم فردگرایی، انتخاب، آزادی، دموکراسی و رفاه بیشتر منجر می شود. به همین شیوه، بعضی دیگر از مفسران نیز تأکید می کنند که جهانی شدن فرهنگ را غرب تحمیل نمی کند، بلکه کشورهایی که کمتر توسعه یافته اند تمایل دارند غرب را اتوپیا بدانند و از اینکه بتوانند فعالیت ها و ارزش های فرهنگی خودشان را حفظ کنند بیمناک و ناامیدند. افزون بر این، اغلب استدلال می شود که فاصله گرفتن از سنت های خاصی که می توان در جهانی شدن یافت پدیدۀ خوبی است.

از سوی دیگر، همچنین استدلال می شود که ویژگی محوری و اصلی جهانی شدن فرهنگ درحال حاضر، شیوع و انتشار ایده ها و فعالیت های بسیار بی معنا و مخرب غربی به کشورهای دیگر است که به اضمحلال غیر ارادی فرهنگ های دیگر منجر می شود. بدین ترتیب، جهانی شدن در عرصۀ فرهنگ، نوعی امپریالیسم به شمار می آید. مک کی، این امپریالیسم فرهنگی را به شیوۀ ذیل تعریف کرده است: «کالاهای فرهنگی به سایر جهان سرازیر می شوند و ارزش های غربی یا امریکایی را در ملل دیگر القا می کنند. این فرایند زمینه را برای ورود کالاهای غربی دیگر مهیا می کند».

درواقع از نظر تاریخی می توان گفت که گفتمان مربوط به امپریالیسم فرهنگی در دهۀ ۱۹۶۰م آغاز شد و در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰م رایج گشت. این مفهوم برگرفته شده از واژه هایی مانند «مستعمره سازی کوکاکولا»، «دیزنی سازی» واست. این واژه ها بر این اشاره می کنند که قدرت فرهنگی اصلاً به طور یکسان و برابر توزیع نشده است، بلکه بیشتر در دستان کشورهای غربی و به ویژه امریکاست. بدین ترتیب، نتیجۀ وسیع ترین جریان های فرهنگی جهانی، یکسان سازی فرهنگی خواهد بود، و شیوه های زندگی نیز با معیاری جهانی سنجیده خواهد شد.

این یکسان سازی نوعاً چیزی تلقی می شود که باید نسبت بدان نگران بود. این همگونی یا یکسان سازی شبیه نظمی اجتماعی است که بنجامین باربر (۱۹۹۶م) دنیایِ مک (Mc World) نامیده است. استدلال باربر این است که اقتصاد بی عاطفه و سودمحور، یعنی نظمی اجتماعی که وی آن را دنیایِ مک نامیده است، در همه جا سیطره می یابد. در اینجا سودآوری، کارکرد اساسی سازمان اجتماعی می شود و فرد در جایگاه یک مصرف کننده قرار می گیرد. در نتیجه، هر معنای مرتبط با منافع یا خیر عمومی از میان می رود و شهروندی، جامعۀ مدنی و دموکراسی از معنا تهی می گردند.

یکی از اصول محوری دنیایِ مک، نوعی اقتصاد فرهنگی است که به خدمات، دانش، ارتباطات، سبک زندگی و سرگرمی اهمیت می دهد. در اینجا تغییری مشاهده می شود و آن تغییر جهت دادن از تأکید بر کالاهایی که بدن انسان ها را هدف خود قرار می دهند، به تأکید بر فناوری هایی است که روح انسان ها را هدف می گیرند؛ یعنی آنچه باربر بخش های اطلاعاتی نامیده، تمرکزشان بر روح انسان هاست. به نظر باربر، کسانی که بر این بخش تسلط می یابند، قدرتمندان اقتصادی قرن ۲۱ خواهند بود. یک نمونه از این بخش، دنیای تبلیغات است که از دهۀ ۱۹۵۰م به بعد به شدت رشد کرده است. در سراسر جهان، در سال ۱۹۵۰م، ۴۵ میلیارد دلار صرف تبلیغات شد؛ این رقم در سال ۱۹۹۸م بالغ بر ۴۱۳ میلیارد دلار بود که نشان دهندۀ افزایش نُه برابری و نرخ رشدی است که یک سوم بیشتر از اقتصاد جهانی است. نتیجۀ چنین رشدی قرار گرفتن افراد به طور روزانه در معرض انبوهی از آگهی های تبلیغاتی است؛ برای مثال این میزان در امریکا بیش از ۲۵۴ آگهی در یک روز برای مردم این کشور است. باربر خاطرنشان ساخته است که این بخش همراه نهادهایی که مکان اصلی شان در امریکاست و افزون بر بیست شرکت تبلیغاتی جهانی هستند در دستان این دولت قرار دارد. گسترۀ چنین تبلیغاتی نیز بسیار وسیع است.

باربر اعتقاد دارد که گسترش تبلیغات بدین گونه نشان دهندۀ چیرگی تصویر در دنیایِ مک است. او بیان کرده که نتایج تجسم یافتن فرهنگ از طریق دنیایِ مک تأسف بار است؛ استدلال، شکیبایی و تخیل به زوال گراییده و مباحث انتقادی به جای توجه به موضوع های پرمحتوا و تحلیل دقیق آنها، به برداشت های سطحی و کاملاً سیاست زده اختصاص یافته است. همچنین این گرایش وجود دارد که تمایز میان تبلیغات و سرگرمی از میان برداشته شود.

بدین ترتیب یکپارچگی انحصار تولید و صنعت فرهنگ (استبداد تجاری)، این ادعای نئولیبرال ها را که بازار آزاد کثرت گرایی و انتخاب را گسترش می دهد، رد می کند. یکی از دلایل رد ادعای آنها این است که بیشتر مردم جهان به مصرف کنندگانی بی عاطفه و بی احساس تبدیل شده اند. استدلالی که بعضی از نظریه پردازان منتقد بیان کرده اند این است که موضوعاتی همچون مسئلۀ فقر یا محیط زیست، که به خیر عمومی مربوط می شوند، از دستور کار خارج شده اند. ما به جای آرمان شهرهای قدیمی، که الهام بخش آزادی، برابری و هماهنگی متقابل بودند، آرمان شهر محدودی داریم که در آن، صرفاً مصرف افراد اهمیت دارد. به همین دلیل است که نظریه پردازان منتقد، نسبت به گرایش سرمایه داری به «کالا کردن» هر چیز اعتراض می کنند. به عبارت دیگر، بیشتر چیزها ــ از جمله، براساس استدلال باربر، عواطف، احساسات، ایده ها و تخیل ــ بها می یابند و به کالا تبدیل می شوند. این کالاشدگی، اصالت فردی و روابط اصیلی را که میان افراد وجود دارد تهدید می کند. افزون بر این، ارزش هر چیزی همواره براساس قیمت آن، یعنی ارزش مالی اش، سنجیده می شود. این ایده را منطبق بر همین موضوع می توان بیان کرد که کالاها همواره به ابژه ها و بت هایی تبدیل می گردند که گویی پرستش می شوند. به عبارت دیگر، امیال و خواست های غیرمتعارف و امید به برآورده شدن آنها در کالاها سرمایه گذاری می شود و این کالاها قدرت جادویی می یابند که سهم اصلی کسانی که این محصولات را خلق کرده اند پنهان می سازد؛ حال آنکه این کالاها مستقل از افرادی که در خلق آنها مسئولیت دارند مهم نیستند. در چنین حالتی که کالاها همچون بت پرستیده می شوند، ما به ازخودبیگانگی دچار می شویم و مانند آفرینندگانی می گردیم که در برابر مخلوقات خود تعظیم می کنند.

مسئله ای که در زمینۀ پیدایش مصرف گرایی و کالاشدگی در جهان غرب و امریکا وجود دارد ظهور نوعی فرهنگ یک سویۀ جهانی است که رویاها و تخیلات جهانی را به وجود می آورد و مختص کشورهای غربی و امریکا و تداعی کنندۀ ارزش ها و سبک زندگی آنهاست. درواقع، بررسی چگونگی جریان یافتن کالاهای فرهنگی به گونه ای نظریۀ امپریالیسم فرهنگی را تأیید می کند. به عبارت دیگر، جریان محصولات فرهنگی کاملاً نابرابر است. تقریباً یک چهارم از صادرات محصولات فرهنگی در دستان دوازده کشور است. صادرات فرهنگی که به نشر و چاپ کتاب مربوط می شود زیر سلطۀ امریکا، آلمان، انگلستان، فرانسه و ایتالیا قرار دارد؛ بر صادرات در زمینۀ موسیقی نیز کشورهای ژاپن، امریکا، ایرلند، آلمان و انگلستان تسلط دارند؛ در صادرات هنرهای تجسمی، کشورهای انگلستان، امریکا، سویس، آلمان و فرانسه سهم اساسی دارند؛ در فناوری های مربوط به تلویزیون، رادیو، فیلم برداری و سینما می توان از سلطۀ کشورهای مکزیک، چین، مالزی، ژاپن و امریکا را نام برد؛ در بازی ها و کالاهای ورزشی، می توان به چین، امریکا، ژاپن، آلمان و ایتالیا اشاره کرد. درواقع، چهار کشور بزرگ امریکا، انگلستان، آلمان و فرانسه هستند که بر تجارت فرهنگی تسلط دارند. چین نیز تازه بخشی از پنج کشور بزرگ در تجارت فرهنگی گشته است.

جهانی سازی پوچی و بی معنایی

یکی از مفاهیم اصلی نظریۀ امپریالیسم فرهنگی، که از نقد مکتب فرانکفورت دربارۀ صنعت فرهنگ برگرفته شده است، بی معنایی روزافزون تولید و مصرف فرهنگی نام دارد. مفهوم جهانی شدن پوچی اقتباسی از نظر جورج ریتزر است که بار دیگر موضوع های فوق را بررسی کرده است. استدلال ریتزر این است که پوچی و بی معنایی به طور روزافزون به پدیده ای جهانی تبدیل شده است. به نظر او، پوچی و بی معنایی به فرمی اجتماعی اشاره می کند که عموماً فارغ از هر نوع محتوای بنیادی تصور می شود و کنترل می گردد. این جهانی سازی پوچی و بی معنایی به طور روزافزون به از دست رفتن فرمی اجتماعی منجر می شود که عموماً به طور بومی تصور و کنترل می شود و در مقایسه با فرم قبلی، از نظر محتوای بنیادین خود بسیار غنی است.

این پوچی و بی معنایی بیشتر در غرب و به ویژه در امریکا به وجود آمده است. این مفهوم دربردارنده امور ذیل است:

۱) ما از یک مکان (منظور از مکان می تواند روابط، تاریخ و هویت باشد) به بی مکانی حرکت می کنیم؛

۲) چیزهایی که پیرامون ما قرار دارند دیگر برای ما پوچ می شوند؛

۳) افراد، دیگر در حکم افراد نگریسته نمی شوند (مثلاً کارمندان مک دونالد، نوع تعامل خود را با مشتریان یادداشت می کنند). درحالی که برخی از چیزها، منحصر به فردند، در بافت جغرافیایی خاص تبلور می یابند، به زمانی خاص تعلق دارند، و به فرایندی انسانی تبدیل و در آن جذب می شوند، پوچی پدیده ای کلی است، فاقد بافتی محلی و درواقع بی زمان است و هیچ گاه به پدیده ای انسانی تبدیل نمی شود و در آن نیز جذب نمی گردد.

ریتزر در مقایسه با کسانی که جهانی شدن فرهنگ را رشد تفاوت های فرهنگی تلقی می کنند، اصرار می ورزد که تجانس و همگونی، پدیده ای رایج است. جهانی شدن، به نظر او، به محرکۀ اصلی رشد و قدرت تمرکزیافتۀ دولت ها، شرکت ها و نهادهایی خاص اشاره می کند. در این تحلیل، جهان به تدریج چهره ای یکسان به خود می گیرد، فرایندهای اجتماعی یک سویه می گردند، افراد مجال اندکی می یابند تا شیوه های متفاوتی از زندگی را تجربه و جستجو کنند، و کالاها و رسانه ها از اهمیتی بسیار برخوردار می شوند. جهانی شدن متضمن سه فرایند فرعی است: سرمایه داری، مک دونالدیسم، و امریکایی شدن. کاپیتالیسم، فرایندی محوری در رشد بازاری شدن و اضمحلال پیوندهای اجتماعی و معاشرتی است. مک دونالدیسم مفهومی است که به گسترش عقلانیت صوری در قلمروهای زندگی اشاره می کند. امریکایی شدن نیز بدین معناست که امریکا به فرهنگ دوم هر فردی تبدیل می شود. این در حالی است که به زعم ریتزر جریان های مخالفی هم در جهانی شدن وجود دارند که چیزی ارزشمند را عرضه می دارند، اما به نظر وی جریانی که پویایی و تحرک بیشتری دارد همان جهانی شدنِ پوچی و بی معنایی است.

دلایل چندی برای این موضوع می توان برشمرد از جمله اینکه مصرف کالاهای بی ارزش به ذوق و سلیقۀ چندان پیچیده و حساسی نیازی ندارد و قیمت آنها پایین است و به راحتی می توان آنها را تولید کرد. به همین دلیل است که همواره تقاضا برای کالاهای بی ارزش و پوچ بیشتر از چیزهای باارزش است. اگرچه می توان حتی در همین گسترش پوچی و بی معنایی، امور مثبتی مانند آسایش و کارایی را نیز مشاهده کرد، زیان های مهمی در آن وجود دارد؛ از جمله اینکه هویت محلی از دست می رود، تجربه های غنی از جهان رخت برمی بندند، هویت افراد را مصرف معین می کند و مجال اندکی برای امور مثبت وجود خواهد داشت.

بازنگری در نظریۀ امپریالیسم فرهنگی

دربارۀ نظریۀ امپریالیسم فرهنگی، استدلال های مهم و جدی و نیز برخی پاسخ های انتقادی مطرح شده که نیازمند بررسی اند. محتوای اصلی این پاسخ ها این است که جهانی شدن، بیشتر اختلاط فرهنگی است تا همگون سازی؛ بدین گونه که نخست استدلال می شود که جریان های فرهنگی، آن گونه که نظریۀ امپریالیسم فرهنگی بیان می کند، یک سویه نیستند؛ برای مثال، پدیدۀ موسیقی جهانی، که نمونه ای از محصولات فرهنگی است، یک سویه نیست، و برخلاف آنچه تصور می شود بیشتر از کشورهای جنوب به سمت کشورهای شمال جریان یافته است. افزون بر این، در حال حاضر پدیدۀ ژاپنی شدن فعالیت ها مشاهده می شود که همراه جنبشی پسافوردیسم است. دربارۀ غذاها نیز لگرین اشاره کرد که خوراک ها و غذاهای هندی و نه همبرگر، غذای مورد علاقۀ بیشتر مردم بریتانیاست. درکل، نمونه ای از بین المللی شدن و تکثر غذاها در غرب، نمونۀ مخالف خوبی برای کسانی است که در هراس اند همۀ افراد مک دونالد بخورند و کوکاکولا بنوشند.

در درجۀ دوم، بررسی چگونگی استدلالی که دربارۀ ترس جهانی از تسلط امریکا یا کشورهای غرب است اهمیت دارد. همان گونه که آپادورای گفته است: «لازم به ذکر است که برای مردم جاوه، اندونزیایی شدن ممکن است بسیار نگران کننده تر از امریکایی شدن باشد، همان طور که ژاپنی شدن برای مردم کره، یا اندونزی شدن برای مردم سری لانکا، یا ویتنامیزه شدن برای مردم کامبوج ممکن است بسیار نگران کننده باشدتسلط فرهنگی می توانند چهره های گوناگونی داشته باشد و این رویداد در سطوح محلی، ملی و منطقه ای اتفاق می افتد و نه صرفاً در سطح جهانی.

سومین مسئلۀ مطرح در این استدلال ها آن است که براساس دلایل و گواهی بسیار، محصولات فرهنگی محلی کماکان مطلوب و پسندیده هستند. مثال های متعددی را می توان مطرح کرد؛ از جمله روزنامه ها و برنامه هایی که در همان سطح محلی تولید می شوند و بیشتر مخاطبان را جذب می کنند و از برنامه های امریکایی چندان استقبال نمی شود یا آنکه شبکۀ ام تی وی (MTV) مجبور است به خاطر حفظ موسیقی محلی، برنامه های خود را در آسیا تغییر دهد؛ چون ۹۵ درصد جوانان تایلندی موسیقی محلی تایلندی را به موسیقی غرب ترجیح می دهند.

چهارمین دلیل این استدلال مشاهدۀ افزایش ناهمگونی در قلمرو فرهنگی به جای رشد همگون و گسترش آمیزه های فرهنگی است. منتقدانی که این استدلال را مطرح می کنند اغلب مفاهیمی مانند آمیزش فرهنگی را به کار می برند و منظور آنها این است که اشکال فرهنگی مختلط و جدیدی در طی جهانی شدن نمایان می شوند و بدین ترتیب، به جای اینکه فرهنگ جهانی ــ غربی واحدی به جای فرهنگ های محلی قرار گیرد، دگرگونی ها و مبادلات گزینشی را مشاهده می کنیم.

منبع: ماهنامه زمانه

درباره ی admin

همچنین ببینید

مدیریت فرهنگی

آسیب شناسی تولید،توزیع و مصرف آثار مکتوب با نگاه به اقتصاد فرهنگ

اقتصاد فرهنگ، مسأله تأمین کالاهای فرهنگی، توزیع آنها و دخالت یا عدم دخالت دولت در ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *