خانه / شاخه ها / اقتصاد و فرهنگ / خانواده و مصرف کالاهای فرهنگی جدید

خانواده و مصرف کالاهای فرهنگی جدید

مقدمه

دفتر مطالعات و تحقیقات زنان با پژوهش بر تاثیر مصرف کالاها ی فرهنگی جدید بر خانواده و کارکردهای آن و مسئولیت نهادهای مختلف در قبال این پدیده ، یکی از مباحث مهم در حوزه مطالعات فرهنگی را که می تواند کارکرد خانواده ، هویت جنسی و موقعیت های زن در خانه و اجتماع را به چالش گذارد ، به بحث و بررسی گذاشته است .

آنچه موضوع مصرف کالاهای فرهنگی جدید را با اهمیت می سازد دو نکته است : نخست آنکه رواج استفاده از آنها را به دلیل ارزانی و سهولت دسترسی و نیز بدلیل تنوع و جذابیت برنامه ها ، از قشرها ی مرفه به عموم جامعه و از کلان شهرها به شهرهای کوچک و روستاها ، توسعه می دهد ؛ دوم آنکه بر خلاف اینترنت ، محصولات شبکه ماهواره و   DVD غالبا در جمع خانواده مصرف و در محافل خانوادگی و گروهی درباره آن بحث و گفتگو می شود و این بدان معناست که استفاده از این کالاها در فضای گروهی مشروعیت می یابد و در خانواده مهر تایید می خورد و توسط شبکه ای از مفاهیم حمایت می شود .

ویژگی کالاهای فرهنگی جدید :

مصرف کالاهای فرهنگی جدید برای مخاطب ایرانی به دلایل ذیل دارای جذابیت است  :

۱-  فیلم های ارائه شده در رسانه ملی به دلیل ضوابط و محدودیت های خاص ، فضایی کم و بیش یک دست پدید آورده است ، خروج از این فضا و تجربه سوژه های متفاوت برای مخاطب ایرانی جذابیت ایجاد می کند .

۲-  برخی از فیلمها و سریالها تا خصوصی ترین عرصه های زندگی فردی و خانوادگی را می کاود . این موضوع همذات پنداری مخاطبانی را که در زندگی خانوادگی خود چنین مشکلاتی داشته اند را در پی دارد .

۳-  ضعف نگاه پژوهشی و هنری در جامعه هنری داخل کشور که ناشی از غلبه نگاه اقتصادی ،ضعف بنیه های هنری و نافرهیختگی در مدیریت های هنری است ، اغلب محصولات داخلی را به فیلم های کلیشه ای و کسالت آور با نتایج از پیش تعیین شده تبدیل کرده است .

۴-  بسیاری از این کالاها هم زمان در ده ها کشور جهان پخش و توسط شبکه جهانی اینترنت تبلیغ می شوند و هیمنه این تبلیغات به گونه ای است که ارزشمندی اثر را برای مخاطب باورپذیر می سازد .

۵-  یکی از نقش های رسانه های داخلی ایجاد عطش برای مخاطبان به منظور توجه به آثار بیرونی است که البته در دراز مدت به بازشدن فضای رسانه ملی کمک می کند . افزون براین در برخی برنامه های رسانه ملی با ارائه اطلاعات مربوط به این کالاها ، مخاطب به نسخه های اصلی فیلم راهنمایی می شوند .

۶-  برخی خانواده ها در  نواحی مرزی و مناطق روستایی به دلیل ضعف فرستنده های داخلی ، تجهیزات ماهواره ای را برای دریافت تصاویر واضح از شبکه های داخلی تهیه کرده اند و پس از تهیه ، به استفاده از آن ، برای دیدن  شبکه های ماهواره ای خارجی نیز ترغیب شده اند .

تاثیرات بوجود آمده از مصرف کالاهای فرهنگی جدید :

۱-    تحولات هویتی :

در وضعیت جهانی شدن با هویت های متکثر و الگوهای متعدد سبک زندگی رو به رو می شویم . در فرایند جهانی شدن کالاهای فرهنگی در بستر تضعیف پایگاههای هویت ساز گذشته تکثیر و مصرف می شود  و هویت های فردی ، گروهی و جنسی با محوریت مصرف کالاهای فرهنگی شکل می گیرد و متحول می شود .

۲-    تاثیرات آموزشی و تربیتی :

 والدین دل سوز غالبا نسبت به محتوای برنامه های تلویزیونی ،رایانه ای ،اینترنتی و ماهواره ای حساس اند ،اما نسبت به تاثیرات مثبت و منفی استفاده مستمر از این ابزارها صرف نظر از محتوای برنامه ها ،چندان حساسیتی نشان نمی دهند .علاوه برا ین، باید زمانی این کالاها  در اختیار آنها قرار گیرد که این رسانه ها ابزاری در اختیار آنها باشد نه آنها ابزاری در خدمت رسانه ها.

۳-    تحول در روابط اجتماعی و خانوادگی :

 رایانه و اینترنت فضایی جدید در برابرکاربران گسترده اند که به «واقعیت مجازی »شناخته می- شود .در ارتباطهایی که شخص در فضای اینترنتی برقرار می کند ویژگی های بنیادی مانند نام ، جنسیت ، قیافه و فرهنگ و ملیت ها  ممکن است جرح و تعدیل گردد یا یکسره نادیده گرفته شود . همچنین در فضای مجازی امکان اینکه افراد خود را به جای دیگری معرفی کنند یا کدهای اشتباه ارسال کنند فراوان است .

پیامد دیگر توسعه ارتباطات مجازی آن است که انگیزه برقراری روابط حقیقی و همچنین توانمندی برقراری تعامل شخصی را کاهش می دهد .

فضای مجازی سبب می شود ما با نگاهی غیر واقع بینانه و ایدئالیستی وارد دنیای عینی شویم و باعث افزایش خشونت و تضعیف اشتراک مساعی و یکدلی می شود .

رسانه های ملی با شکستن مرزهای فرهنگی باعث می شوند عرق ملی و حساسیت درباره حفظ میراث فرهنگی و ارزش ها کم گردد .

از پیامدهای دیگر مصرف اینترنت بر روی کاربران خود این است که حساسیت زدایی از ارتباط با بیگانگان می باشد  . 

۴-    تاثیر برحوزه اخلاق جنسی :

مهمترین تاثیر رسانه های تصویری بر حوزه اخلاق جنسی ، عادی سازی روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج است . تحقیقاتی که درباره جوانان مبتلا به سکس انجام شده نشان داده است این برنامه ها روابط جنسی را برای آنان به امر طبیعی تبدیل کرده است و همین نکته،  علت اقدام ۷۵ درصد آنان به روابط جنسی بوده است .

همچنین مشاهده فیلم های پورنو در بین همسران در دراز مدت باعث افزایش مطالبات جنسی و آستانه رضا مندی جنسی می شود ، در نتیجه روابط جنسی خارج از محدوده خانواده افزایش می- یابد .

پیامد دیگر این کالای فرهنگی که زن را صرفا ابزاری جنسی نمایش می دهد باعث عدم رغبت به ازدواج در دختران می باشد .

۵-    ظهور پاد فرهنگ:

 رسانه های جدید در سرعت بخشیدن به تحولات فرهنگی به سمت فضای مدرنیته و پسا مدرنیته نقش به سزایی دارند.  اما در این میان شاهد ظهور جریان های مقاومت در قالب بازگشت به سنت ها ، باستان گرایی و معنویت گرایی نیز بوده ایم .

در جامعه ما تمایل به فال بینی ،احیای مناسبات قومیتی ، ظهور پدیدهای عرفانی شرقی و عرفانی آمریکای لاتین ، خرافه گرایی و حتی ادعای پیامبری و یا مهدویت دروغین تجلی می یابد .  

۶- تاثیرات سیاسی :

 در سال ۲۰۰۲ ، خبرگزاری یونایتد پرس فاش ساخت که نتانیاهو نخست وزیر وقت رژیم صهیونیستی به آمریکا پیشنهاد داده است که با ایجاد شبکه های ماهواره ای با محوریت سکس ، ایران را آماج هجوم قرار دهد . علاوه بر این ، مهم ترین پیامد اصلی در حوزه سیاست را باید در تاثیرات هویتی به نسل جدید جستجو کرد . تحول در الگوها ی سبک زندگی مطالبات جدیدی در نسل جوان ، از جمله آزادی جنسی ، موسیقی و الکل را نشان می دهد . این مطالعات با مقاومت نظام در برابر آن به بروز نارضامندی اجتماعی و سیاسی می انجامد . از این رو باید نگاهی جدید به مقوله امنیت ملی داشت و سهم آسیب شناسی اجتماعی و فرهنگی را در آن برجسته ساخت .

۷- تاثیرات اعتقادی :

فساد در حوزه اخلاق جنسی به آسیب پذیری اعتقادی نیز می انجامد .هم اکنون آنچه امروزه با عنوان سینمای معناگرا مطرح و در کشور ما نیز کپی برداری می شود ،گاه نوعی آمیختگی مضامین دینی با خرافات و کم رنگ ساختن مرز میان معارف وحیانی و معنویت مدرن را نشان می دهد.

ویژگی های جامعه ایرانی در تعامل با کالاهای فرهنگی

الف) مرزداری و حیا محوری :

 بسیاری از فیلم های ایرانی که گاه از نظر مناسبات جنسی مورد انتقاد مخاطبان داخلی نیز قرار می گیرند ، در کشورهای دیگر در زمره آثار عفیفانه فرهنگی شمرده می شوند و امروزه سینمای ایران ، سینمایی اخلاقی شناخته شده است .

ب) رقابت مداری و غلبه روابط محفلی :

 فرهنگ همچشمی و رقابت و روابط محفلی بویژه در زنان در جامعه ایرانی قوی است .که ترکیب این دو ویژگی پیامدهایی به عنوان مثال مظلومیت صنفی به همراه دارد که می تواند تاثیرات مهمی برجای بگذارد .

ج) انحصاری و حکومتی بودن رسانه ملی :

رسانه ملی در کشور ما برخلاف بسیاری از کشورها رسانه ای انحصاری و حکومتی است . چنین به نظر می رسد  که رسانه ملی نتوانسته است به نحو بایسته و با حفظ هویت اسلامی و نمایندگی از نظام،  نمایه ای از رسانه مردمی هم باشد . برخی رفتارهای رسانه سبب شده است بخشی از مردم با این احساس که باید با اراده خود رسانه  مورد نظر شان را برگزینند به شبکه های ماهواره ای روی آورند ، چنان که پس از حوادث خرداد ۱۳۸۸ ده ها هزار دیش ماهواره در استان های کشور فروخته شد . این افراد کسانی بودند که به انگیزه سیاسی و اجتماعی به شبکه های خارجی روی آوردند و البته همین زمینه ، برای باز شدن فضای فرهنگی خانواده از روی آوردن اعضای آن به برنامه های مبتذل کافی است .

د ) غلبه فضای سیاسی :

جامعه ایرانی تا حدی سیاست زده است . در چنین جوامعی به پیوند میان سیاست ، فرهنگ و اقتصاد به قدر لازم توجه نمی شود . می توان انتظار داشت در چنین وضعی نارضا مندی های سیاسی یا سیاست گریزی بخشی از مردم در قالب هایی چون فاصله گرفتن از رسانه ملی واکنش های فرهنگی مثل کشف حجاب و بد حجابی و تمایل به اقداماتی فرهنگی که مراکز و مراجع رسمی کشور آنها را غیر قانونی به شمار می آورند ، نمود یابد .

ه) فقدان نظریه جنسی :

بررسی قوانین و سیاست های وضع شده در سه دهه پس از انقلاب اسلامی ، خلا فقدان نظریه جنسی نظام را که مبنای حرکت هماهنگ و هدفمند اجزای نظام اسلامی باشد ، روشن می سازد . هنگامی که آحاد جامعه الگویی ثمر بخش و مشروع برای پاسخ گویی به این نیاز در دست نداشته باشد ، رفته رفته مراجع موجود که نسبت به این نیاز غفلت ورزیده اند ، تضعیف و مراجع جدیدی جای گزین آنها می شوند که خود را ملزم به حرکت در چارچوب شرع و قانون نمی دانند .

بایسته ها و راهکارها

مهم ترین سیاست حاکم بر همه نهادها ، افزون بر فرهنگ محوری ، خانواده محوری است . خانواده محوری به این معنا است که خانواده نقطه کانونی توجه دولت ، رسانه ها ، روحانیت ، نخبگان ، نهادهای مردمی و حتی خود خانواده است . نقطه ثقل اقدامات باید آگاهی بخشی به خانواده ، افزایش حس مسئولیت ، اعتماد به نفس و افزایش اقتدار خانواده و پشتیبانی از آن در انجام اقدامات اساسی می باشد .

۱-  مسئولیت نظام اسلامی : در فضای آرام سیاسی می توان به تدوین اصول و سیاست های نظام با نگاهی جامع و واقع بینانه پرداخت .

در این مقام به برخی سیاست ها و اقدام هایی که می تواند مسئولیت نهادهای مختلف نظام را در زمینه فرهنگ عمومی و محصولات فرهنگی توضیح داد چنین اشاره می شود  :

۱-۱- باز تعریف فرهنگ و باز تدوین شاخص های رشد فرهنگی : تدوین نظریه های مختلف از جمله نظریه خانواده ، نظریه جنسی ، نظریه تربیتی ، و تدوین الگوی سبک زندگی اسلامی   از جمله پیش نیازهای تدوین شاخص های رشد فرهنگی است .

۲-۱- طراحی الگوی تقویت اخلاق عمومی و نشاط اجتماعی : با ارائه الگوهای جدید ، زمینه ساز تدوین محصولات فرهنگی ، بویژه فیلم ها و سریال هایی باشند که به تغییر نگاه زیبایی شناسانه آحاد جامعه بیانجامد.

۳-۱- تدوین اصول و سیاست های حاکم بر حوزه فرهنگ : این امر مسئولیتی است که نهادهای مختلف از جمله تشخیص مصلحت نظام ، شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت ارشاد در قبال آن مسئولیت دارند .

 4-1- مدیریت اوقات فراغت : تشکیل اردوهای کار آموزی و مهارت افزایی ، اردوهای سازندگی ، گروههای حفاظت از محیط زیست ، گروههای امداد و رویارویی با بحران های اجتماعی از جمله زمینه هایی است که می تواند به تقویت هم گرایی ، احساس مسئولیت اجتماعی ، تقویت نشاط و در عین حال به حل مشکلات اجتماعی کمک کند .

۵-۱- آگاهی بخشی : بخشی از آگاهی بخشی معطوف به گروه هدف ، یعنی خانواده هاست بخش دیگری نیز معطوف به مدیران میانی و ارشد و نهادهای برنامه ریزی و سیاست گذاری است .

۶-۱- هدفمند سازی نظارت بر محصولات فرهنگی داخلی ، هم اکنون رسانه های مکتوب با تخصیص صفحاتی به بررسی و نقد فیلم ها و سریال های ارجی که توسط ماهواره ها پخش یا در شبکه غیر مجاز توزیع می شود ، مخاطب را به پیگیری موضوع و استفاده از این محصولات ترغیب می کنند .

۷-۱- حمایت از گروههای هنری متعهد

۲- مسئولیت رسانه ملی :

 مهم ترین مسئولیت رسانه ملی ، ایفای نقش موثر در شکل گیری هویت مقاومت و جریان های قوی پاد فرهنگی ، براساس هویت اسلامی – ایرانی است که در این زمینه می تواند اقداماتی مانند اعتماد سازی ، آگاهی بخشی و تولید برنامه های ایجابی برنامه های ارائه دهد که زمینه ساز اصلاح روابط خانوادگی و ترویج ارزش های اخلاقی باشد .

۳- مسئولیت حوزه های علمیه:

 در جایگاه یکی از مهم ترین پایگاههای هویت بخش و مهم ترین گروه مرجع منوط به توانمند سازی نیروی انسانی مبلغ ، ارتقای سازمان ، اصلاح روش ها و تدوین محتوای مورد نیاز است .

۴-مسئولیت نخبگان :

انتظار آن است که نخبگان برای همه محصولات فرهنگی پیوستی تحلیلی تدوین و فضای بحث و گفتگو درباره این محصولات را غنی سازی کنند .

رسانه ملی و دیگر رسانه ها می توانند فرصت لازم را برای بحث و بررسی نخبگان فراهم سازند .

۵– مسئولیت نهادهای مردمی :

مسئولیت نهادهای مردمی آن است که در ارتباط با نخبگان و روحانیت به حساسیت های فرهنگی و اجتماعی و مسئولیت های دینی خود واقف شوند و با ارائه طرح های ابتکاری،  خانواده را برای آشنایی فرزندان با لذت های معنوی پایدار توانمند سازند .

۶- مسئولیت خانواده :

خانواده با پیگیری ارتقای آگاهی و رفع موانع تربیت ، تقویت پایگاه هویت بخش و نظارت بر حوزه مباحات ، ارتباط با پایگاههای هویت بخش و مطمئن و ارتباط با خدا ، می تواند مسئولیت فرهنگی خود را در قبال اعضا و در برابر اجتماع به نحوی نسبتا مطلوب ایفا کند .

منبع :بیانیه تحلیلی دفتر مطالعات و تحقیقات زنان به مناسبت روز زن

درباره ی admin

همچنین ببینید

مدیریت فرهنگی

آسیب شناسی تولید،توزیع و مصرف آثار مکتوب با نگاه به اقتصاد فرهنگ

اقتصاد فرهنگ، مسأله تأمین کالاهای فرهنگی، توزیع آنها و دخالت یا عدم دخالت دولت در ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *