خانه / فرهنگ اسلامی / کلیات / الگوی‌ اسلامی‌ پیشنهادی‌ در ساماندهی‌ فرهنگی‌

الگوی‌ اسلامی‌ پیشنهادی‌ در ساماندهی‌ فرهنگی‌

ممکن‌ است‌ روند ترسیم‌ شده‌ و ضرورتهای‌ گفته‌ شده، اذهان‌ عجول‌ و سطحی‌نگر را به‌ این‌ قضاوت‌ وادارد که‌ با چنین‌ نگرشی‌ هیچ‌گاه‌ به‌ نتیجه‌ نخواهیم‌ رسید و از فضای‌ نظر به‌ صحنه‌ عمل‌ فرود نخواهیم‌ آمد. لذا برای‌ رفع‌ استبعاد از چنین‌ افرادی‌ پس‌ از اشاره‌ بسیار اجمالی‌ به‌ مبنا، مرحله‌ اول‌ مدل‌ پیشنهادی‌ را مطرح‌ می‌سازیم. البته‌ طبیعتاً‌ مقاله‌ گنجایش‌ طرح‌ استدلالی‌ و همه‌ جانبه‌ مباحثی‌ – که‌ بعضاً‌ نیز جدید است‌ – ندارد.

الف‌ – مبنای‌ فرهنگ‌

جامعه‌ از نظر ما موجودی‌ است‌ حقیقی، بالنده‌ و قابل‌ هدایت‌ 7که‌ خود حاصل‌ برخورد و تقوم‌ فاعلیت‌ و اراده‌ انسانها و به‌ استخدام‌ در آمدن‌ طبیعت، تحت‌ اراده‌ انسانهاست. فاعلیت‌ و ولایت‌ انسانها در یک‌ حد و مرتبه‌ نیست‌ و قهراً‌ نظامی‌ از فاعلیت‌ و ولایت‌ را تشکیل‌ می‌دهد. لذا فرهنگ‌ باید در بستر چنین‌ جامعه‌ای‌ مطالعه‌ شود.

فرهنگ‌ جامعه‌ را میزان‌ پذیرش‌ اجتماعی‌ جامعه‌ نمایان‌ می‌سازد. پذیرش‌ اجتماعی‌ یعنی‌ آنچه‌ عموم‌ مردم‌ باور و قبول‌ دارند و در آنها رسوخ‌ کرده‌ و شکل‌ گرفته‌ است؛ اعم‌ از این‌که‌ موضوع‌ پذیرش‌ اجتماعی‌ آداب‌ و رسوم‌ باشد یا اعتقادات‌ و یا اخلاقیات. پذیرش‌ اجتماعی‌ فرع‌ تفاهم‌ اجتماعی‌ و تفاهم‌ اجتماعی‌ فرع‌ بر سنجش‌ اجتماعی‌ است. چنانچه‌ فرد ابتدا مسایل‌ را می‌سنجد و سنجش‌ وسیله‌ فهم‌ اوست‌ 8و بعد از فهمیدن‌ یا آنچه‌ را که‌ فهمیده‌ می‌پذیرد و یا نمی‌پذیرد، در جامعه‌ نیز چنین‌ است. به‌ همین‌ دلیل‌ برای‌ ارتقای‌ فرهنگی‌ جامعه‌ باید نهادهای‌ اجتماعی‌ کمک‌ کنند تا آحاد مردم، اندیشمندان، گروهها، و… حرف‌ یکدیگر را بهتر بفمند. البته‌ فهمیدن، فهماندن‌ و گسترش‌ کمی‌ و کیفی‌ فهم، تابع‌ قدرت‌ سنجش‌ است.۹

نگاه‌ ما به‌ فرهنگ‌ نگاه‌ وصفی‌ است‌ نه‌ بخشی، یعنی‌ فرهنگ‌ را جزء از کلی‌ به‌ اسم‌ جامعه‌ نمی‌دانیم، بلکه‌ آن‌ را وصف‌ جاری‌ برکل‌ می‌دانیم. لذا مدل‌ فرهنگی‌ باید کل‌ موضوعات‌ اجتماعی‌ را پوشش‌ دهد، هرچند از زاویه‌ تأثیرشان‌ در فرهنگ‌ آنها را ملاحظه‌ می‌کند و این‌ غفلتی‌ است‌ که‌ معمولاً‌ در بررسی‌ مقوله‌ فرهنگ‌ به‌ چشم‌ می‌خورد.

ب‌ – اوصاف‌ تشکیل‌ دهنده‌ مدل‌ اسلامی‌ فرهنگ‌

بیان‌ شد که‌ الگوی‌ فرهنگی‌ متشکل‌ از دو الگوی‌ وصفی‌ و موضوعی‌ می‌باشد؛ آنچه‌ در این‌ مقاله‌ پیشنهاد می‌نماییم‌ گام‌ اول‌ آن‌ یعنی‌ مدل‌ وصفی‌ است.

مدل‌ فرهنگی‌ باید به‌ گونه‌ای‌ طراحی‌ شود که‌ امکان‌ برنامه‌ریزی‌ را فراهم‌ آورد و آنچه‌ در برنامه‌ لازم‌ است‌ تعیین‌ فعالیتهایی‌ است‌ که‌ نسبت‌ به‌ موضوعاتی‌ برای‌ نیل‌ به‌ اهدافی‌ انجام‌ می‌گیرد. به‌ همین‌ دلیل‌ لزوماً‌ سه‌ دسته‌ اوصاف‌ باید در مدل‌ وصفی‌ وجود داشته‌ باشد: -۱ اوصاف‌ فعل‌ -2 اوصاف‌ موضوع‌ -3 اوصاف‌ هدف. اگر الگوی‌ فرهنگی‌ در نهایت‌ بتواند امکان‌ تشخیص‌ این‌ سه‌ (فعل، موضوع، هدف) را متناسب‌ با مقدورات‌ به‌ تصمیم‌گیرنده‌ بدهد، مدل‌ جامعی‌ خواهد بود، چرا که‌ توانسته‌ است‌ هرآنچه‌ در تشخیص‌ وضعیت‌ فرهنگی‌ و تصمیم‌ نسبت‌ به‌ آینده‌ دخالت‌ دارد را در خود جای‌ دهد.

– معرفی‌ و تعریف‌ اوصاف‌ فعل‌ فرهنگی: همدلی، همفکری، همکاری‌ به‌ عنوان‌ اوصاف‌ فعل‌ فرهنگی‌ پیشنهاد می‌شود.

– همدلی: بنیان‌ اخلاق‌ جامعه‌ را تشکیل‌ داده‌ و تکامل‌ وجدان‌ اجتماعی‌ حاصل‌ آن‌ است.

– همفکری: بنیان‌ نظام‌ فکری‌ جامعه‌ را تشکیل‌ داده‌ و تکامل‌ نظام‌ اجتماعی‌ و ادبیات‌ (زبان) حاصل‌ آن‌ است.

– همکاری: بنیان‌ نظام‌ تکنولوژی‌ جامعه‌ را تشکیل‌ داده‌ و تکامل‌ کارآمدی‌ اجتماعی‌ حاصل‌ آن‌ است.

هر فعالیت‌ فرهنگی‌ لزوماً‌ یکی‌ از سه‌ تأثیر فوق‌ را دارد. یا با ایجاد همدلی‌ مبدأ تکامل‌ اخلاق‌ در جامعه‌ می‌گردد، یا با ایجاد همفکری‌ مبدأ تکامل‌ تفاهم‌ در جامعه‌ می‌شود و یا با ایجاد همکاری‌ مبدأ ارتقای‌ کارآمدی‌ در جامعه‌ است؛ افعالی‌ که‌ روحیات‌ و تمایلات‌ جامعه‌ را تغییر دهند زیرمجموعه‌ همدلی‌ قرار می‌گیرند، افعالی‌ که‌ ذهنیت‌ جامعه‌ را متأثر می‌سازد زیر مجموعه‌ همفکری‌ و افعالی‌ که‌ رفتار مردم‌ را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد زیر مجموعه‌ همکاری‌ قرار می‌گیرد. البته‌ ریشه‌ انحصار افعال‌ فرهنگی‌ در این‌ سه‌ در انسان‌شناسی‌ و بررسی‌ ارکان‌ وجودی‌ انسان‌ است‌ که‌ جای‌ طرح‌ آن‌ نیست.

– معرفی‌ و تعریف‌ اوصاف‌ موضوع‌ فرهنگی: دینی، علمی، اجرایی‌ به‌ عنوان‌ اوصاف‌ موضوع‌ فرهنگی‌ پیشنهاد می‌شود.

– دینی: هر موضوعی‌ که‌ ملاک‌ قضاوت‌ و بررسی‌ آن، از وحی‌ الهی‌ اخذ شده‌ و بشری‌ نباشد دینی‌ است.

– علمی: هر موضوعی‌ که‌ ملاک‌ قضاوت‌ و بررسی‌ آن، سنجش‌ بشری‌ باشد و موضوع‌ بررسی‌ عقل، تحلیل‌ امر محسوس‌ خارجی‌ باشد، علمی‌ است.

– اجرایی: هر موضوعی‌ که‌ ملاک‌ قضاوت‌ و بررسی‌ آن، سنجش‌ بشری‌ باشد و موضوع‌ بررسی‌ عقل، خود امری‌ محسوس‌ باشد، اجرایی‌ است.

بنابراین، تقسیم‌ فوق‌ به‌ حصر عقلی‌ (یعنی‌ در دوران‌ بین‌ سلب‌ و ایجاب) به‌ اثبات‌ رسید. به‌ این‌ بیان: مبدأ قضاوت‌ یا بشری‌ نیست‌ و می‌شود دینی، یا بشری‌ هست. حال‌ که‌ بشری‌ است‌ یا موضوع‌ علم‌ بشری‌ امر محسوس‌ است، می‌شود اجرایی؛ یا موضوع‌ علم‌ بشری‌ امر محسوس‌ نیست، می‌شود علمی‌ .10

– معرفی‌ و تعریف‌ اوصاف‌ هدف‌ فرهنگی: صیانت، عدالت، اعتماد به‌عنوان‌ اوصاف‌ هدف‌ فرهنگی‌ پیشنهاد می‌گردد.

– صیانت: عدم‌ انفعال‌ و تلون‌ فرد و جامعه‌ و در دست‌ داشتن‌ ابتکار عمل‌ است، که‌ بنیان‌ نظام‌ ولایت‌ در جامعه‌ بوده‌ و تکامل‌ جهت‌گیری‌ اجتماعی‌ حاصل‌ آن‌ است.

– عدالت: رعایت‌ حد هرچیز و حق‌ هرکس‌ می‌باشد که‌ بنیان‌ نظام‌ تولی‌ در جامعه‌ بوده‌ و تکامل‌ انضباط‌ اجتماعی‌ حاصل‌ آن‌ است.

– اعتماد: خوش‌ بین‌ بودن‌ افراد به‌ رعایت‌ حق‌ آنهاست‌ و این‌که‌ کار دیگران‌ تکامل‌ بخش‌ کار آنها می‌باشد و بر عکس، که‌ بنیان‌ نظام‌ عملکرد در جامعه‌ بوده‌ و تکامل‌ قسط‌ اجتماعی‌ حاصل‌ آن‌ است.

عدم‌ تلون‌ فرهنگی‌ و در دست‌ داشتن‌ است‌ ابتکار عملی‌ (صیانت) زمینه‌ را برای‌ رعایت‌ حدود و حقوق‌ (عدالت) فراهم‌ نموده‌ و برقراری‌ عدالت‌ نیز مبدأ اعتماد عمومی‌ می‌گردد و به‌ این‌ وسیله‌ جهت‌گیری‌ اجتماعی، انضباط‌ اجتماعی‌ و قسط‌ اجتماعی‌ تکامل‌ می‌یابد و در این‌ صورت‌ است‌ که‌ تعالی‌ فرهنگی‌ در مسیر صحیح‌ خود قرار گرفته‌ است.

ج- تنظیم‌ الگوی‌ وصفی‌ فرهنگ‌

الگوی‌ فرهنگی‌ براساس‌ این‌ اصل‌ موضوعه‌ تنظیم‌ می‌گردد که‌ اوصاف‌ (و در مرحله‌ بعد عوامل) فرهنگ‌ساز و نمودار فرهنگ‌ نباید به‌ صورت‌ بخشی‌ از یکدیگر منفک‌ گردد، بلکه‌ از هر نقطه‌ باید بتوان‌ تأثیر آنها را بر یکدیگر دید. این‌ امر ایجاب‌ می‌کند که‌ اوصاف‌ فعل، موضوع‌ و هدف‌ به‌ یکدیگر مقید گشته‌ و اوصاف‌ مرکبی‌ را تشکیل‌ دهند که‌ هر وصف‌ متشکل‌ از سه‌ قید است‌ که‌ قید اول‌ آن‌ مربوط‌ به‌ اوصاف‌ فعل، قید دوم‌ آن‌ مربوط‌ به‌ اوصاف‌ موضوع‌ و قید سوم‌ مربوط‌ به‌ اوصاف‌ هدف‌ باشد.

طریق‌ ساختن‌ اوصاف‌ متقوم‌ بدین‌ ترتیب‌ است‌ که‌ در یک‌ جدول‌ ماتریسی‌ اوصاف‌ فعل‌ را در سطر به‌ عنوان‌ مضاف‌ و اوصاف‌ موضوع‌ را در ستون‌ به‌ عنوان‌ مضاف‌ الیه‌ قرار داده‌ و آنها را به‌ یکدیگر اضافه‌ نماییم. حاصل‌ این‌ اضافه‌ به‌دست‌ آمدن‌ 9 وصف‌ دوقیدی‌ به‌ شکل‌ زیر است:

‌حال‌ اگر اوصاف‌ دوقیدی‌ هر ستون‌ از جدول‌ فوق‌ را مجدداً‌ در سطر قرار داده‌ و در اوصاف‌ هدف‌ – یعنی‌ صیانت، عدالت، اعتماد – ضرب‌ نماییم، ۲۷ وصف‌ سه‌ قیدی‌ به‌ دست‌ می‌آید که‌ تأثیر اوصاف‌ هدف‌ نیز در آن‌ لحاظ‌ شده‌ است‌ که‌ اگر بخواهیم‌ ضرب‌ سه‌ ستون‌ را یک‌جا نمایش‌ دهیم‌ جدول‌ ماتریسی‌ مندرج‌ در انتهای‌ زیر به‌ دست‌ می‌آید.

اعدادی‌ در بالای‌ هر وصف‌ جدول‌ قرار گرفته‌اند که‌ تنظیم‌ آنها از معادله‌ حاضر کمی‌ پیروی‌ می‌کند که‌ در جای‌ خود باید توضیح‌ داده‌ شود. اما با صرف‌نظر از صحت‌ یا عدم‌ صحت‌ کمیات‌ پیشنهادی‌ مدل‌ فرهنگی‌ حتماً‌ باید دارای‌ ضرایب‌ فنی‌ کمی‌ باشد تا در علم‌ تصمیم‌گیری‌ به‌ کار آید. پس‌ از مدل‌ وصفی‌ باید مراحلی‌ که‌ در بند ۵ بیان‌ داشتیم‌ دنبال‌ گردد.

نتیجه‌

برای‌ تعیین‌ معیار تصمیم‌گیری‌ فرهنگی‌ نباید فوراً‌ ذهن‌ را به‌ معیار تصمیم‌گیری‌ در محصولات‌ فرهنگی‌ معطوف‌ داشت. باید دانست‌ که‌ اصلاح‌ محصولات‌ فرهنگی‌ به‌ اصلاح‌ ساختارهای‌ فرهنگ‌ساز است‌ و اصلاح‌ ساختارهای‌ فرهنگ‌ساز محتاج‌ برنامه‌ریزی‌ است‌ و برنامه‌ریزی‌ بدون‌ الگو، برنامه‌نماست. مدل‌ ساماندهی‌ و تعالی‌ فرهنگی‌ مبتنی‌ بر فرهنگ‌ اسلامی‌ از ویژگیهای‌ خاص‌ خود برخوردار بوده‌ و مبتنی‌ بر مبنا و اهداف‌ اسلامی‌ است. تا زمانی‌ که‌ پژوهش‌ لازم‌ پیرامون‌ این‌ مسأله‌ صورت‌ نپذیرد، ساماندهی‌ فرهنگی‌ از حد لفظ‌ و کلمات‌ بر روی‌ کاغد تجاوز نمی‌کند و معیاری‌ جامع‌ و متقن‌ برای‌ تصمیم‌گیری‌ فرهنگی‌ به‌دست‌ نمی‌آید.

با توجه‌ به‌ تحلیل‌ فوق، مراحلی‌ (پژوهشی‌ و اجرایی) را که‌ برای‌ تصمیم‌گیری‌ فرهنگی‌ باید پشت‌ سر نهاده‌ شود، بیان‌ داشته‌ و برای‌ اثبات‌ عملی‌ بودن‌ طی‌ این‌ طریق، مرحله‌ اول‌ – یعنی‌ مبانی‌ – را بسیار فشرده‌ به‌ عرض‌ رساندیم‌ و گام‌ اصلی‌ را در تنظیم‌ مدل‌ اسلامی‌ برنامه‌ریزی‌ فرهنگی‌ برداشتیم. پس‌ از آن‌ باید براین‌ اساس‌ عوامل‌ یا موضوعات‌ را دسته‌بندی‌ نموده‌ و آن‌ را معیار اصلاح‌ ساختارها و محصولات‌ فرهنگی‌ قرار داد.

امید است‌ که‌ با همدلی، همفکری‌ و همکاری‌ عموم‌ اندیشمندان‌ و مجریان، روند ساماندهی‌ و تعالی‌ فرهنگی‌ سامانی‌ در خور منزلت‌ خود بیابد.

ارایه‌ شده‌ در گردهمایی‌ راهبردها و رویکردهای‌ ساماندهی‌ فرهنگی، بهمن‌ ماه‌ 1377

درباره ی admin

همچنین ببینید

مدیریت نفس

در همه ی احوال بر نفس خود مدیریت می کنند متقین روز را با سپاس ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *